Генетика: Менделдин мыйзамдары жана Пеннеттин торчосу

Генетика: Менделдин мыйзамдары

Негизги түшүнүктөр

• Ген – белгини аныктаган ДНКнын бөлүгү. Аллелдер – гендин варианттары (A жана a).
• Доминанттуу белги (A) гибриддерде көрүнөт, рецессивдүү белги (a) басылып калат.
• Гомозигота – аллелдери бирдей (AA, aa), гаметалардын бир түрүн берет. Гетерозигота – аллелдери ар башка (Aa), гаметалардын эки түрүн берет.
• Генотип – гендердин жыйындысы, фенотип – белгилердин жыйындысы.
• P – ата-эне, F₁ – биринчи муундун гибриддери, F₂ – экинчи муундун гибриддери.

Менделдин мыйзамдары

1. Биринчи муундун бирдейлик мыйзамы. Белгилери ар башка эки гомозиготаны (AA × aa) кайчылаштырганда F₁ гибриддеринин баары бирдей – Aa.
2. Ажырашуу мыйзамы. F₁ гибриддерин (Aa × Aa) кайчылаштырганда F₂де фенотиби боюнча 3 : 1, генотиби боюнча 1AA : 2Aa : 1aa ажырашуу болот. Гетерозиготалар – 50%.
3. Көз карандысыз тукум куу мыйзамы (эки белги үчүн, гендер ар башка хромосомаларда): AaBb × AaBb фенотиби боюнча 9 : 3 : 3 : 1 берет.

Пеннеттин торчосу

Бир ата-эненин гаметалары үстүнө, экинчисиники сол жакка жазылат, торчолордо урпактардын генотиптери көрсөтүлөт.

Толук эмес доминанттуулук

Доминанттуу аллель рецессивдүү аллелди толук баспайт, гетерозиготада аралык белги болот (түнкү гүлдө кызыл × ак = кызгылтым). F₂де ажырашуу генотиби боюнча да, фенотиби боюнча да 1 : 2 : 1. Өз ара кайчылаштырганда ажырашууну гетерозиготалар (аралык фенотип) гана берет; четки формалар гомозиготалуу.

Анализдөөчү кайчылаштыруу

Доминанттуу белгиси бар особдун генотибин билүү үчүн аны рецессивдүү гомозигота (aa) менен кайчылаштырышат. Урпактардын баары доминанттуу белгилүү болсо – особь AA; 1 : 1 ажырашуу болсо – Aa.

Жыныс менен чиркелишкен тукум куучулук

Гемофилиянын жана дальтонизмдин гендери X хромосомада жайгашкан. XᴴXʰ аял – дени сак алып жүрүүчү; XʰY эркек оорулуу, анткени анын бир гана X хромосомасы бар.

ЖРТ стилиндеги мисалдар

1-мисал. Сары (A) жана жашыл (a) буурчактын таза линияларын кайчылаштырышты. Ата-эненин жана F₁дин генотиптери кандай? Жообу: P: AA × aa; F₁: баары Aa, сары.

2-мисал. F₂де жашыл уруктардын үлүшү канча? Чыгаруу: Aa × Aa → 1AA : 2Aa : 1aa; жашылдар – aa, 4төн 1и. Жообу: 25%.

3-мисал. Арстан ооз гүлүндө кызыл (AA) × ак (aa) кызгылтым гүлдөрдү берет. Кызгылтымды ак менен кайчылаштырганда кандай урпак болот? Чыгаруу: Aa × aa → 1Aa : 1aa. Жообу: 50% кызгылтым, 50% ак.

4-мисал. Эне – гемофилиянын алып жүрүүчүсү (XᴴXʰ), ата дени сак (XᴴY). Бардык балдардын ичинен оорулуу уул төрөлүү ыктымалдыгы канча? Чыгаруу: балдар: XᴴXᴴ, XᴴXʰ, XᴴY, XʰY – төртөөнүн бирөө оорулуу. Жообу: 25% (уулдардын ичинен – 50%).

Көп кетирилген каталар

• F₁дин ата-энеси гетерозиготалуу деп чечүү. F₁дин бирдейлиги AA × aa гомозиготалуу ата-энелерде гана болот.
• 3 : 1 (толук доминанттуулук) жана 1 : 2 : 1 (толук эмес доминанттуулук) ажырашууну алмаштыруу.
• F₂деги гетерозиготалардын үлүшү 75% эмес, 50% экенин унутуу.