Организмдердин көбөйүшү жана жеке өрчүшү

Организмдердин көбөйүшү жана өрчүшү

Клетканын бөлүнүшү

• Амитоз – бөлүнүү урчуктары пайда болбостон, ядронун тартылып түз бөлүнүшү; эң жөнөкөй жана байыркы ыкма.
• Митоз – дене клеткаларынын бөлүнүшү: профаза, метафаза, анафаза, телофаза. Бир клеткадан хромосомаларынын жыйындысы ошол эле болгон эки клетка пайда болот (2n → 2n). Өсүүнү жана жыныссыз көбөйүүнү камсыз кылат.
• Мейоз – удаалаш эки бөлүнүү, гаплоиддик жыйындысы бар төрт клетка пайда болот (2n → n). Конъюгация жана кроссинговер – гомологиялык хромосомалардын бөлүктөрүн алмашуусу жүрөт. Ушундай жол менен гаметалар (жаныбарларда) жана споралар (өсүмдүктөрдө) пайда болот.

Жыныссыз көбөйүү

Бир особь катышат, урпактары генетикалык жактан ата-энеге окшош (клон), хромосомалардын жыйындысы сакталат.

• экиге бөлүнүү (бактериялар, амёба, эвглена);
• бүчүрлөнүү (ачыткы козу карындар, гидра);
• споралар аркылуу (козу карындар, мохтор, папоротниктер);
• фрагментация (шакек курттар, жип сымал балырлар);
• вегетативдик – өзгөртүлгөн өркүндөр менен: түйүндөр (картөшкө), пиязчалар (пияз, жоогазын), тамыр сабактар (ажырык), мурутчалар (кулпунай).

Жыныстуу көбөйүү

Гаметалар катышат; уруктанууда зигота (2n) пайда болуп, андан жаңы организм өрчүйт. Жыныстуу көбөйүү – ароморфоз: ал комбинациялык өзгөргүчтүктү берет, ошондуктан урпактар ар түрдүү жана өзгөргөн шарттарга жакшы ылайыкташат.

«Урпактын хромосомаларынын жыйындысы диплоиддик» деген белги жыныстуу көбөйүүдө да, жыныссыз көбөйүүдө да кездешет, ошондуктан ал аларды айырмалабайт.

Гүлдүү өсүмдүктөрдө – кош уруктануу: бир спермий + жумуртка клетка → зигота (түйүлдүк), экинчи спермий + борбордук клетка → эндосперм (3n).

Жаныбарлардын жеке өрчүшү

• Түз өрчүү – төлү чоң особко окшош (сойлоочулар, куштар, сүт эмүүчүлөр).
• Кыйыр (өзгөрүү менен) өрчүү:
• толук түрдө өзгөрүү: жумуртка → личинка → куурчак → чоң особь (көпөлөктөр, коңуздар, чымындар, чиркейлер, аарылар). Личинка менен чоң особь ар башка чөйрөдө жашап, ар башка азык жейт – түр ичиндеги атаандаштык бошоңдойт.
• толук эмес түрдө өзгөрүү: жумуртка → личинка (нимфа) → чоң особь (чегиртке, тараканлар, кандалалар, ийнеликтер). Личинка чоң особко окшош, бирок канаты жок жана жыныс системасы толук өрчүбөгөн; алар бир азык жейт – түр ичиндеги күрөш күчөйт.

Бака: уругу (икра) → бака мөңкөсү (бакалоору, эки камералуу жүрөгү, куйругу бар, негизинен балыр жейт – балыкка окшош) → чоң бака (өпкө жана тери менен дем алат, үч камералуу жүрөк, курт-кумурскалар менен азыктанат – экинчи катардагы консумент). Бака мөңкөсүнүн балыкка окшоштугу жерде-сууда жашоочулар балыктардан келип чыкканын далилдейт.

ЖРТ стилиндеги мисалдар

1-мисал. Баштапкы клеткада 20 хромосома болсо, митоздон жана мейоздон кийин клеткада канча хромосома болот? Жообу: митоздон кийин – эки клетканын ар биринде 20; мейоздон кийин – төрт клетканын ар биринде 10.

2-мисал. Кайсы белги жыныстуу көбөйүүгө гана мүнөздүү: а) бир клеткадан урпак; б) зиготанын пайда болушу; в) түйүндөр; г) диплоиддик жыйынды? Жообу: б.

3-мисал. Кимде личинка менен чоң особдун ортосундагы түр ичиндеги атаандаштык алсызыраак – май коңузундабы же чегирткедеби? Жообу: май коңузунда: толук түрдө өзгөрүү, личинкасы топуракта жашап тамыр жейт, коңуз – жалбырак.

Көп кетирилген каталар

• Вегетативдик көбөйүүнү жыныстуу деп эсептөө: бул жыныссыз көбөйүү.
• Клеткалардын санын алмаштыруу: митоз – 2, мейоз – 4.