Жаныбарлар: ичеги көңдөйлүүлөрдөн сүт эмүүчүлөргө чейин

Жаныбарлар

Омурткасыздар: уюшулуунун татаалдашы

• Ичеги көңдөйлүүлөр (гидра, медуза, коралл полиптери) – эки катмар клетка, нур сымал симметрия, чагуучу клеткалар, бир тешиктүү ичеги көңдөйү. Гидра бүчүрлөнүү жана жыныстык жол менен көбөйөт, регенерацияга жөндөмдүү. Кадимки тапшырмаларда көп клеткалуулардын ичинен эң байыркы топ.
• Жалпак курттар (планария, соргучтар, цепендер) – үч катмар клетка, эки тараптуу симметрия, кан айлануу жана дем алуу системалары жок. Көбү – мителер; тасма курттарда (цепендерде) тамак сиңирүү системасы жок – бул дегенерация.
• Тегерек курттар (аскарида) – арткы ичеги тешиги пайда болот.
• Шакек курттар (сөөлжан, нереида, сүлүк) – денеси шакектерден (сегменттерден) турат, жабык кан айлануу системасы (биринчи жолу), курсак нерв чынжырчасы. Көп кылчыктуу жана аз кылчыктуу курттар жыныссыз жол менен да – денесин бөлүктөргө бөлүү аркылуу көбөйө алат.
• Моллюскалар – жумшак дене, бакалчык, мантия.
• Муунак буттуулар – хитин жабуусу, муундуу буттар, ачык кан айлануу системасы: рак сымалдуулар (бакалоор менен дем алат), жөргөмүш сымалдуулар (4 жуп бут; жөргөмүштөр, кенелер), курт-кумурскалар (3 жуп бут, көбүнчө канаттуу, трахеялар).

Хордалуулар: класстарды салыштыруу

• Балыктар – эки камералуу жүрөк, кан айлануунун бир чөйрөсү, бакалоор менен дем алуу; зат алмашуу продуктулары бөйрөк аркылуу чыгат.
• Жерде-сууда жашоочулар – үч камералуу жүрөк, эки чөйрө, аралаш кан; өпкө жана тери менен дем алат; клоакасы бар; суу чөйрөсүндө өрчүйт.
• Сойлоочулар – толук эмес тосмосу бар үч камералуу жүрөк (крокодилдерде төрт камералуу), өпкө менен гана дем алат, кабырчыктуу кургак тери, клоака, кабыктуу жумурткалар.
• Куштар – төрт камералуу жүрөк, жылуу кандуулук, аба баштыкчалары менен кош дем алуу, клоака, кичи мээ жакшы өрчүгөн (учуунун шайкештиги).
• Сүт эмүүчүлөр – төрт камералуу жүрөк, жылуу кандуулук, диафрагма, альвеолалуу өпкө, түк, сүт бездери, чоң жарым шарлардын өнүккөн кыртышы. Клоакасы жок (жумуртка туучулардан – үйрөк тумшуктан жана ехиднадан башкасы), заара табарсыгы бар.

Кичи мээ кыймылдардын шайкештигин жана тең салмактуулукту башкарат. Кыймылдар канчалык татаал болсо, ал ошончолук чоң: куштарда жана жарганаттарда ал момолой чычканга же коёнго караганда күчтүү өрчүгөн.

Бардык омурткалууларда зат алмашуу продуктулары (мочевина, аммиак, туздар) бөйрөк аркылуу чыгарылат; кан менен лимфа аларды ташыйт гана, боор уулуу заттарды зыянсыздандырат.

ЖРТ стилиндеги мисалдар

1-мисал. Жаныбардын жүрөгү эки камералуу, өпкөнүн ордуна бакалоору бар. Ал кайсы класска кирет? Жообу: балыктар.

2-мисал. Шакек курттарда кайсы органдар системасы биринчи жолу пайда болуп, аларды жалпак курттардан айырмалайт? Жообу: кан айлануу (жабык) системасы.

3-мисал. Байыркыраактан жашыраакка карай жайгаштыргыла: сөөлжан, гидра, май коңузу, планария. Жообу: гидра → планария → сөөлжан → май коңузу.

4-мисал. Аталгандардын кайсынысында клоака бар: мышык, кескелдирик, чабалекей, бака? Жообу: кескелдирикте, чабалекейде жана бакада.

Көп кетирилген каталар

• Жөргөмүштү курт-кумурска деп эсептөө: жөргөмүш сымалдуулардын 4 жуп буту бар, мурутчалары жок.
• Бардык сойлоочулардын жүрөгү үч камералуу деп ойлоо: крокодилдердики төрт камералуу.