Буюм жана анын милдети: курал, аспап, материал

Окшоштуктардын чоң тобу буюмду анын эмне үчүн керектиги, аны менен эмне жасаларын, эмнеден жасалганын же анын негизги касиетин байланыштырат. Бул байланыштар окшош, ошондуктан сүйлөмдү так түзүү керек.

Негизги байланыштар

• Буюм жана анын милдети (аракет) – кайчы : кесүү, телефон : сүйлөшүү.
• Курал жана иштетилүүчү нерсе – араа : жыгач, кетмен : жер.
• Аспап жана ал көрсөткөн чоңдук – тараза : салмак, саат : убакыт, термометр : температура.
• Өлчөө бирдиги жана чоңдук – килограмм : масса, литр : көлөм, метр : узундук. Аспап менен чаташтырбаңыз: метр узундукту өлчөйт, бирок аны көрсөтпөйт.
• Буюм жана ал эмнеден коргойт – тон : аяз, калпак : күндүн табы.
• Буюм жана анын материалы – терезе : айнек, шырдак : кийиз.
• Материал жана анын мүнөздүү касиети – таш : катуу, пахта : жумшак.

1-мисал

ТАРАЗА : САЛМАК А) саат : убакыт Б) метр : узундук В) термометр : ысык Г) сызгыч : дептер Тараза салмакты көрсөтөт, саат убакытты көрсөтөт: аспап жана чоңдук. Б – өлчөө бирдиги, аспап эмес. В вариантында термометр ысыкты эмес, температураны көрсөтөт. Жообу: А.

2-мисал

КОЛКАП : СУУК А) кол чатыр : жамгыр Б) жоолук : баш В) меш : жылуулук Г) кийим : шкаф Колкап колду сууктан коргойт, кол чатыр жамгырдан коргойт. Жоолук башты коргойт – бул эмнени коргоору, эмнеден эмес. Меш жылуулук берет. Жообу: А.

3-мисал

ШЫРДАК : КИЙИЗ А) терезе : айнек Б) айнек : терезе В) үстөл : эмерек Г) жыгач : дарак Шырдак кийизден жасалат, терезе айнектен жасалат: буюм жана материал. Б – тескери тартип, В – жеке жана жалпы түшүнүк. Жообу: А.

4-мисал

ТАШ : КАТУУ А) пахта : жумшак Б) суу : терең В) асман : бийик Г) тамак : даамдуу Катуулук – таштын мүнөздүү касиети, жумшактык – пахтанын мүнөздүү касиети. Суу тайыз да болот, тамак даамсыз да болот, ошондуктан бул туруктуу касиет эмес. Жообу: А.

Көп кетирилүүчү каталар

• «Эмнеден коргойт» менен «эмнени коргойт» деген байланыштарды чаташтыруу.
• Аспап менен өлчөө бирдигин чаташтыруу.
• Кокустан болгон белгини негизги касиет деп кабыл алуу. Эгер белгини оңой эле карама-каршысына алмаштырса болсо (терең суу / тайыз суу), ал мүнөздүү касиет эмес.

Кеңеш

Сүйлөмдү «... үчүн керек», «... көрсөтөт», «... жасалган», «... коргойт» деген сөздөр менен баштаңыз. Ошондо байланыштын кайсы түрү экени дароо көрүнөт.