Тыянак чыгаруу жана жалпылоо

Тыянакка берилген суроолор мындай угулат: «Кандай жалпы тыянак чыгарууга болот?», «... саптардан эмне келип чыгат?», «Кайсы ырастоо калгандарына карата жалпылоочу мүнөзгө ээ?». Жооп текстте түз жазылбайт, бирок андан сөзсүз келип чыгат.

Туура тыянак кандай болот

• Ал сиздин пикириңизге эмес, тексттеги фактыларга таянат.
• Ал тексттегиден күчтүүрөөк болбойт: текстте «айрым үй-бүлөлөр» деп айтылса, тыянак «бардык үй-бүлөлөр» боло албайт.
• Ал бир деталды кайталабай, бир нече фактыны бириктирет.

Мисал

(1) Кыргыздар илгертен жайында малды бийик тоодогу жайлоолорго айдап чыгышкан. (2) Ошол убакта айыл четиндеги жайыттар эс алып, чөбү кайра калыбына келген. (3) Акыркы жылдары айрым үй-бүлөлөр жайлоого чыкпай, малды жыл бою айылдын жанында бага башташты. (4) Натыйжада айыл тегерегиндеги жайыттардын чөбү суюлуп, кээ жерлерде топурак ачылып калды.

1-суроо. Тексттен кандай тыянак чыгарууга болот? А) Жайлоодо чөп эч качан түгөнбөйт Б) Малды ар кайсы жайыттарда кезектештирип жаюу жерди сактоого жардам берет В) Мал багуу жерге зыян гана келтирет Г) Айылдагы бардык үй-бүлөлөр жайлоого чыкпай калды А – «эч качан» деген өтө кескин сөз, текстте мындай ой жок. В – текстте мал багуунун өзү эмес, малды бир жерде гана кармоо зыян экени айтылат. Г – текстте «айрым үй-бүлөлөр» деп айтылган. Б (2) жана (4) сүйлөмдөрдөн келип чыгат. Жообу: Б.

2-суроо. Кайсы ой калгандарына карата жалпылоочу мүнөзгө ээ? А) Жайында жайыттар эс алган Б) Айрым үй-бүлөлөр жайлоого чыкпай калды В) Малды жаюунун ыкмасы жайыттын абалына таасир этет Г) Айылдын жанында топурак ачылып калды А, Б жана Г – жеке фактылар, ал эми В аларды бириктирет. Жообу: В.

«Тексттин негизинде кандай мүнөздөөгө болот» деген суроолор

Кээде каарман тууралуу маалыматтан анын мүнөзүн аныктоо талап кылынат: сабырдуу, эмгекчил, баамчыл, кайраттуу. Каарман эмне кылганын текстте таап, ал аракет кайсы сапатты тагыраак көрсөтөрүн ойлонуңуз. Бир нече сапат туура келип калса, тексттеги аракеттердин баарын камтыганын тандаңыз.

Туура эмес тыянактын белгилери

• Кескин сөздөр: ар дайым, эч качан, баары, бир дагы, гана.
• Текстте жок сунуштар жана баалар.
• Текстте жок жаңы маалымат (сандар, жерлер, себептер).
• Тыянактын ордуна бир деталды кайталоо.

Кеңеш

Вариантты мындай суроо менен текшериңиз: «Тексттеги нерселердин баары чын болсо, бул да сөзсүз чынбы?» Жооп «сөзсүз эмес» болсо, бул тыянак эмес, божомол.