Тексттин бөлүктөрүнүн байланышы: далил, бышыктоо, төгүндөө

«... саптарда айтылган ой ... саптардагы ойду далилдеп турат» же «... саптар ... саптарга карата кандай байланышта?» деген суроолор бир үзүндү экинчисине карата кандай милдет аткарарын түшүнгөнүңүздү текшерет.

Негизги байланыштар

• Түшүндүрүү, тактоо – экинчи үзүндү биринчисинде кыскача айтылганды кеңири ачып берет.
• Мисал – жалпы ойду көрсөткөн конкреттүү учур.
• Далил, бышыктоо – ырастоону ырастаган фактылар же натыйжалар.
• Төгүндөө – мурда айтылган ой туура эмес экенин көрсөтөт.
• Тыянак, жалпылоо – мурункулардан чыккан жыйынтык.
• Кайталоо – ошол эле ой башка сөздөр менен (сейрек кездешет).
• Көйгөй жана анын чечими – кыйынчылык, андан кийин аны жоюунун жолу.
• Себеп жана натыйжа – бир окуя экинчисин пайда кылат.
• Сунуш жана анын негиздемеси – автор бир нерсени сунуштап, эмне үчүн экенин түшүндүрөт.
• Жеке жана жалпы – бир үзүндү бир түрү жөнүндө, экинчиси жалпысынан.

Байланышты кантип аныктоо керек

1. Биринчи үзүндүнүн оюн бир сүйлөм менен айтыңыз.
2. Суроо бериңиз: экинчи үзүндү ошол ой менен эмне кылат? Ачабы, бышыктайбы, танабы, жыйынтыктайбы, чечеби?
3. Байламталарга көңүл буруңуз: «мисалы» – мисал; «чындыгында», «бирок» – төгүндөө же карама-каршылык; «ошондуктан», «демек» – тыянак же натыйжа; «анткени», «себеби» – негиздеме.

Мисал

(1) Көптөр Арстанбаптагы жаңгак токоюн адамдар тиккен бак деп ойлошот. (2) Чындыгында, бул токой жаратылыштан өзү өскөн. (3) Ал дүйнөдөгү эң ири жапайы жаңгак токойлорунун бири болуп саналат. (4) Күзүндө жергиликтүү үй-бүлөлөр жаңгак терүүгө чыгышат: токой алар үчүн киреше булагы. (5) Бирок токойдо мал жаюу жаш көчөттөрдүн өсүшүнө тоскоол болот. (6) Ошондуктан айрым аянттар тосулуп, жаш дарактар атайын корголот.

• (2) сүйлөм (1)ге карата – төгүндөө: «чындыгында» деген сөз көпчүлүктүн пикири туура эмес экенин көрсөтөт.
• (3) сүйлөм (2)ге карата – тактоо, толуктоо: токойдун өзгөчөлүгүн кошумча ачат.
• (5) жана (6) сүйлөмдөр – көйгөй жана анын чечими: мал көчөттөргө зыян келтирет, аны тосуу аркылуу коргошот.

Тузактар

• Түшүндүрүү менен далилди чаташтыруу. Түшүндүрүү маанини ачат, далил ойдун чын экенин фактылар менен ырастайт.
• Тыянак менен жалпылоону чаташтыруу. Жалпылоо жеке учурларды жалпы эрежеге бириктирет; тыянак – айтылгандан чыккан ар кандай жыйынтык.
• Көрсөтүлгөн саптарды гана окуу. Кээде үзүндүнүн милдетин түшүнүү үчүн андан мурун эмне айтылганын билүү керек.

Кеңеш

Эки үзүндүнүн ортосуна байламта коюп көрүңүз: «башкача айтканда» (түшүндүрүү), «мисалы» (мисал), «муну ... далилдейт» (далил), «бирок бул туура эмес» (төгүндөө), «демек» (тыянак). Туура келген байламта жоопту көрсөтөт.