ЖРТдагы тарых суроолорун кантип чечүү керек: булактар, даталар, замандаштар

ЖРТнын тарых боюнча предметтик тестинде «куру» дата сейрек суралат. Көбүнчө булактан алынган үзүндүнү түшүнүү, окуяларды ырааттуулугу боюнча тизүү, замандаштарды табуу же туура ЭМЕС вариантты тандоо керек болот. Бул макалада ар бир темада керек боло турган ыкмалар берилген.

Тарыхый булактардын түрлөрү

• Жазма булактар: жылнаамалар, жылбаяндар, жазуулар, келишимдер, мыйзамдар, каттар. Кыргызстандын байыркы тарыхы үчүн эң негизгилери — кытай жылбаяндары (Сыма Цяндын «Ши цзи» эмгеги жана башкалар), перс жазуулары, араб-перс чыгармалары.
• Заттык (археологиялык) булактар: эмгек куралдары, курал-жарак, жасалгалар, коргондор, шаар чалдыбарлары, петроглифтер.
• Оозеки булактар: эпостор, уламыштар, ырлар, уруулук теги жөнүндөгү баяндар. Кыргыздын санжырасы кылымдар бою оозеки түрдө муундан муунга өтүп келген, ошондуктан ал оозеки булакка кирет.
• Этнографиялык жана тилдик булактар: каада-салттар, ырым-жырымдар, жер-суу аттары (топонимдер), тилдеги сөздөр.

Булактагы үзүндүнү кантип окуу керек

1. Адегенде суроону, анан булакты окуңуз: ошондо эмнени издеш керек экенин билесиз.
2. Тексттен негизги сөздөрдү белгилеңиз: титулдар (шанүй, каган, Ажо), элдердин аттары, кесиптер, даталар.
3. «Текстте эмне көрсөтүлгөн ЭМЕС» деп суралса, ар бир вариантты өз билимиңиз менен эмес, текст менен салыштырыңыз.
4. «Документ кайсы мезгилге таандык» деп суралса, коңшуларды издеңиз: мисалы, кыргыздар түрктөр менен соода кылып, куда-сөөк болуп жатса, бул Түрк кагандыктарынын мезгили.

Мамлекеттин белгилери

«Элде мамлекет болгонун эмне далилдейт» деген суроо көп кездешет. Мамлекеттин белгилери: өз аймагы, жогорку башкаруучусу, аткаминерлери (башкаруу аппараты), салыгы жана алым-салыгы, аскери, мыйзамдары. Үй-бүлөлүк салттар (мисалы, калың), диний ишенимдер, адамдардын туугандыгы мамлекеттин белгиси болуп саналбайт.

Хронологиялык ырааттуулук жана замандаштар

• Ар бир доордун «таяныч даталарын» жаттап алыңыз (алар төмөнкү макалаларда берилген) жана окуяларды ошолордун тегерегине жайгаштырыңыз.
• Замандаштар — бир мезгилде жашаган адамдар. Адегенде ар бир инсандын кылымын аныктап, анан бир кылымдагы жупту издеңиз.
• «Кайсы окуя калгандарынан КИЙИНЧЕРЭЭК болгон» деген суроодо бардык варианттардын даталарын черновикке жазып чыгыңыз. Унутпаңыз: б.з.ч. жылдар тескери тартипте эсептелет (б.з.ч. 200-жыл б.з.ч. 300-жылдан кийин келет).

1-мисал

Суроо: байыркы элде мамлекет болгонун кайсы белги далилдебейт? А) терилер менен алым жыйноо; Б) өзгөчө титулу бар башкаруучу; В) калың берүү салты; Г) аткаминерлердин даражаларга бөлүнүшү. Чечим: алым, башкаруучу жана аткаминерлер — мамлекеттик бийликтин белгилери. Калың — үй-бүлөлүк салт, ал мамлекетсиз деле боло берет. Жообу: В.

2-мисал

Суроо: кайсы жуп замандаштар? А) Чыңгыз хан жана Бабур; Б) Темир жана Тоглук-Темир; В) Сатук Буура хан жана Улугбек. Чечим: Чыңгыз хан — XII–XIII кк., Бабур — XV–XVI кк.; Темир 1370–1405-жылдары бийлеген, Тоглук-Темир — XIV кылымдын ортосу (алардын өмүрү дал келет); Сатук Буура хан — X к., Улугбек — XV к. Жообу: Б.

Көп кетирилүүчү каталар

• Суроо булактын тексти жөнүндө болсо да, «эсте калганы боюнча» жооп берүү.
• «Шылтоо» менен «себепти» чаташтыруу. Себеп — терең шарттар (мисалы, колониялык саясат), шылтоо — окуя ошондон кийин башталган конкреттүү окуя (мисалы, жарлык).
• Шарттагы ЭМЕС, НЕГИЗГИ, КИЙИНЧЕРЭЭК деген сөздөрдү байкабай калуу. Аларды сызып коюңуз.

ЖРТда көп суралуучу нерселер

• Булактын түрү (санжыра — оозеки, коргон — заттык, жылбаян — жазма).
• Жылбаяндагы үзүндүдөн мамлекеттин белгилерин табуу.
• Окуялардын ырааттуулугу жана замандаштардын жуптары.