Сактар, усундар, Даван жана хундар: эрте темир доору

Б.з.ч. VIII–VII кылымдардан тартып Кыргызстандын аймагында эрте темир доору башталат. Бул жерде көчмөн жана отурукташкан элдер жашаган, алар жөнүндө перстер, гректер жана кытайлар жазып калтырышкан.

Сактар (б.з.ч. VIII–III кк.)

• Көчмөн малчылар, чебер чабандестер жана жаачылар. Гректер аларды скифтер, перстер — сактар деп аташкан.
• Перс падышасы Дарий Iнин жазууларында сактардын бир нече тобу аталат. Алардын бири — тиграхауда-сактар, башкача айтканда «төбөсү шоңшогой калпакчан сактар». Ошондуктан перс бедиздеринде сак көсөмүн бийик, учтуу калпагынан таанышат.
• Сактар Ахеменид перс падышаларынын аскеринин курамында, анын ичинде грек-перс согуштарында (б.з.ч. V к.) согушкан.
• Аскер демократиясы: маанилүү маселелерди жоокерлердин эл жыйыны чечкен, бирок көсөмдөр жана ак сөөктөр бөлүнүп чыккан. Теңсиздиктин далили — коргондор: көсөмдөрдүн чоң коргондорунан алтын жасалгалар жана курал-жарак табылат, ал эми катардагы көрлөр жупуну.
• Искусстводо «жаныбар стили» — жасалгаларда жана курал-жаракта жаныбарлардын сүрөттөрү.

Усундар (б.з.ч. II к. – б.з. V к.)

Теңир-Тоодо жана Жети-Сууда жашаган көчмөн уруулар бирлиги, борбору Ысык-Көлдүн жээгинде болгон. Башкаруучусу гуньмо деген титулду алып жүргөн. Усундар жылкы жана кой багышып, хундар жана Кытай менен бирде союздаш, бирде атаандаш болушкан.

Даван (Фергана)

• Фергана өрөөнүндөгү дыйканчылык мамлекети. Кытай жылбаяндары анын ондогон шаарлары, жүзүмзарлары жана жүзүм шарабы, аттарына беде берилери жана тургундары соодага жакын экени жөнүндө жазышат.
• Давандын аргымактары («асман тулпарлары») Кытайда абдан бааланган.
• Хань империясы б.з.ч. 104–101-жылдары (кол башчы Ли Гуанлинин жортуулдары) аргымактарды алуу жана Улуу Жибек жолунун бул бөлүгүн көзөмөлгө алуу үчүн Даван менен согушкан.

Хундар жана кыргыздардын биринчи жолу эскерилиши

• Хундар — Кытайдын түндүгүндөгү көчмөн мамлекет. Башкаруучусу — шанүй.
• Шанүй Маодун (Модэ) б.з.ч. 201-жылы бир нече урууну багындырган, алардын арасында гэгунь эли болгон — кытайлар кыргыздардын атын ушинтип жазышкан. Бул маалымат тарыхчы Сыма Цяндын «Ши цзи» («Тарыхый жылбаяндар») эмгегинде сакталган. Бул — кыргыздардын жазма булакта биринчи жолу эскерилиши, ошондуктан б.з.ч. 201-жыл — таяныч дата.
• Б.з.ч. 198-жылы Хань менен хундар «тынчтык жана тууганчылык» келишимин түзүшкөн: Кытай хун башкаруучусуна ханзаадасын турмушка берип, жыл сайын белек — жибек, шарап, дан жөнөтүп турган. Кытайда муну уят салык деп эсептешкен.
• Хань кол башчысы Ли Лин б.з.ч. 99-жылы хундарга туткунга түшүп, алардын тарабына өтүп кеткен жана кытай булактары боюнча кыргыздарга башкаруучу болгон.

1-мисал

Суроо: кытай булагында: «тургундары жүзүм жана буудай өстүрүшөт, шаарлары көп, аттары беде жейт» деп жазылган. Текстте кайсы кесип ЖОК? А) дыйканчылык; Б) жылкычылык; В) металл эритүү; Г) жүзүмчүлүк. Чечим: жүзүм жана буудай — дыйканчылык жана жүзүмчүлүк, аттар — жылкычылык. Металл эритүү жөнүндө текстте эч нерсе айтылган эмес. Жообу: В.

2-мисал

Суроо: б.з.ч. 201-жыл кыргыздардын тарыхы үчүн эмне себептен маанилүү? Чечим: «Ши цзиде» жазылгандай, бул жылы шанүй Маодун гэгунь ээлигин багындырган — бул кыргыздардын жазма булакта биринчи жолу эскерилиши.

Көп кетирилүүчү каталар

• Титулдарды чаташтыруу: шанүй — хундар, гуньмо — усундар, каган — түрктөр, Ажо — энесай кыргыздары.
• Хань Даван менен көчүп баруу үчүн жер алуу максатында согушкан деп ойлоо. Максаты — аргымактар жана Жибек жолун көзөмөлдөө.

ЖРТда көп суралуучу нерселер

• Перс бедиздериндеги сактардын белгиси (учтуу калпак).
• Сактардагы теңсиздиктин далилдери (көсөмдөрдүн коргондорундагы алтын).
• Жылбаяндагы үзүндү боюнча давандыктардын кесиптери.
• «Ши цзи» жана б.з.ч. 201-жыл; шанүй титулу.