Караханий мамлекети (X–XIII кылымдар)

Караханий мамлекети (кагандыгы) — ислам мамлекеттик дин болгон биринчи түрк мамлекети. Анын борборлору Кыргызстандын аймагында болгон: Баласагын (Чүй өрөөнү) жана Өзгөн (түштүк), ошондой эле Кашкар.

Түзүлүшү жана башкаруучулары

• Мамлекет 940-жыл ченде карлуктардын жана башка түрк урууларынын жеринде пайда болгон.
• Сатук Буура хан (955-жылы көз жумган) тукумдун башкаруучуларынын ичинен биринчи болуп исламды кабыл алган.
• Анын уулу Муса 960-жылы исламды мамлекеттик дин деп жарыялаган.
• Караханийлер Ирандын Саманиддер тукуму менен согушкан. 999-жылы Караханий башкаруучусу Наср ибн Али Бухараны ээлеп, Саманиддер мамлекети жоюлган. Мавераннахр (Амударыя менен Сырдарыянын аралыгы) Караханийлерге өткөн.
• 1041–1042-жылдар ченде мамлекет Чыгыш (борбору — Баласагын, кийин Кашкар) жана Батыш (борбору — Бухара, кийин Самарканд) кагандыктарга бөлүнгөн.
• 1130-жылдары Баласагынды каракытайлар (кидандар) багындырган, алардын башкаруучусу гурхан деген титулду алып жүргөн. XIII кылымдын башында Караханийлер биротоло тарых сахнасынан кетишкен.

Чарбасы жана маданияты

• Баласагын, Өзгөн, Кашкар, Тараз шаарлары өскөн. Кол өнөрчүлүк жана Жибек жолундагы соода өнүгүп, тыйын чегилген.
• Архитектура эстеликтери: Токмоктун жанындагы Бурана мунарасы (көп окумуштуулар Баласагын деп эсептеген шаар чалдыбарынын ордунда), Өзгөн архитектуралык комплекси (XI–XII кк. мунара жана күмбөздөр).
• Жусуп Баласагын «Кутадгу билиг» («Куттуу билим», 1069–1070) дастанын жазган — мамлекетти адилеттүү башкаруу жөнүндөгү насаат.
• Махмуд Кашгари «Диван лугат ат-түрк» («Түрк тилдеринин жыйнагы», 1070-жылдар) сөздүгүн түзгөн, андагы дүйнө картасында кыргыздар да белгиленген.

Мусулман жыл санагы

Мусулман жылбаяндары жылдарды хижраттан — Мухаммед пайгамбардын 622-жылы Меккеден Мединага көчүшүнөн тартып эсептешет.

• ЖРТ тапшырмаларында колдонулуучу жөнөкөй жол: хижрат жылы ≈ б.з. жылы − 622.
• Тагыраак: ай жылы күн жылынан болжол менен 11 күнгө кыска, ошондуктан 32 күн жылында 33кө жакын ай жылы өтөт. Хижрат жылы ≈ (б.з. жылы − 622) × 33/32.

1-мисал

Суроо: Муса исламды мамлекеттик дин деп жарыялаган жыл мусулман жыл санагы боюнча (жөнөкөйлөтүп) канчанчы жыл? Чечим: 960 − 622 = 338. Жообу: хижраттын 338-жылы ченде.

2-мисал

Суроо: Сатук Буура хан менен Моголстан башкаруучусу Тоглук-Темирдин окшоштугу эмнеде? Чечим: экөө тең исламды кабыл алышкан (Сатук — X к., Тоглук-Темир — XIV кылымдын ортосу). Жообу: исламды кабыл алуу.

3-мисал

Суроо: ырааттуулук боюнча тизиңиз: А) мамлекеттин Чыгыш жана Батыш болуп бөлүнүшү; Б) Бухаранын алынышы; В) исламдын мамлекеттик дин болушу. Чечим: 960 (В) → 999 (Б) → 1041–1042-жж. ченде (А).

Көп кетирилүүчү каталар

• Авторлорду чаташтыруу: «Кутадгу билиг» — Жусуп Баласагын, сөздүк — Махмуд Кашгари.
• 999-жылды Караханийлердин түзүлгөн жылы деп эсептөө. Бул — Саманиддердин кулаган жылы.
• Титулдарды чаташтыруу: гурхан — каракытайлар, каган — түрктөр жана Караханийлер.

ЖРТда көп суралуучу нерселер

• Исламдын кабыл алынышы (Сатук Буура хан, 960-ж.).
• 999-жыл жана Саманиддер; датаны хижрат жылына которуу.
• Жусуп Баласагын жана Махмуд Кашгари; Бурана жана Өзгөн.