Энесай кыргыздары жана Улуу кыргыз дөөлөтү

Б.з. I миң жылдыгында кыргыздардын бир бөлүгү Энесай өрөөнүндө (Түштүк Сибирь, азыркы Хакасия жана Тыва) жашаган. Ал жерде алардын алгачкы мамлекети түзүлгөн. Кытай булактары аны Хягас деп аташат.

Энесай кыргыздарынын мамлекети

Хягас жөнүндөгү кытай жылбаяны ЖРТда көп кездешет. Андан төмөнкүлөр көрүнүп турат:

• Башкаруучусу Ажо деген титулду алып жүргөн. Анын ордосу Кара тоолордун жанында болуп, жыгач тосмо менен курчалган.
• Аткаминерлер алты даражага бөлүнүп, аскерди башкарышкан. Аскер бардык уруулардан чогултулган.
• Букаралар алым-салыкты киш жана тыйын чычкан терилери менен төлөшкөн.
• Кыргыздар таруу, арпа, буудай эгишкен, жылкы, уй жана кой багышкан, алтын, темир, калай казып алышкан, өтө курч курал жасап, аны түрктөргө сатышкан.
• Түрк кагандары өз кыздарын кыргыз аксакалдарына турмушка беришкен, ал эми Хягас «аянты боюнча Түрк ээликтерине барабар» болгон. Демек, түрктөр кыргыздарды күчтүү жана тең шерик катары эсептешкен. Бул — Түрк кагандыктарынын мезгили (V–VII кк.).
• Бул тексттеги мамлекеттин белгилери: башкаруучу, аткаминерлер, алым-салык, аскер, аймак. Калың — үй-бүлөлүк салт, мамлекеттин белгиси эмес.

Энесай жазуусу

Кыргыздардын руна жазуусу болгон. Таш эстеликтердеги Энесай жазуулары негизинен ак сөөктөрдүн көрүстөнүнө жазылган эпитафиялар.

Көз карандысыздык үчүн күрөш: Барсбек

• Кыргыздар Экинчи Чыгыш Түрк кагандыгы менен күрөшкөн. Кыргыз каганы Барсбек түрк Капаган каган менен замандаш болгон.
• 710–711-жылдары түрк аскери кышында тоолор аркылуу өтүп, кыргыздарды Сунга токоюнда талкалаган. Барсбек каза болгон.
• 744-жылы Экинчи Чыгыш Түрк кагандыгы кулагандан кийин кыргыздар өз мамлекетинин көз карандысыздыгын бекемдей алышкан.

Уйгурлар менен согуш жана Улуу дөөлөт

• 820-жылдардан тартып кыргыздар Уйгур кагандыгы менен согушкан.
• 840-жылы кыргыздар уйгурларды талкалап, алардын борбору Орду-Балыкты алышкан. Уйгур кагандыгы жок болгон.
• Улуу кыргыз дөөлөтү мезгили (IX — X кылымдын башы) башталган: кыргыздар Борбордук Азиянын кенен аймагына ээлик кылышкан. Көп окумуштуулар «Манас» эпосунун калыптанышын ушул доор менен байланыштырышат.

1-мисал

Суроо: булакта түрк кагандары өз кыздарын кыргыз аксакалдарына турмушка беришкени айтылат. Бул эмнени билдирет? Чечим: башкаруучу тукумдар таасирдүү жана тең коңшулары менен гана куда болушат. Демек, түрктөр кыргыздардын мамлекетине олуттуу мамиле жасашкан.

2-мисал

Суроо: ырааттуулук боюнча тизиңиз: А) уйгурлардын талкаланышы; Б) Барсбектин каза болушу; В) Экинчи Чыгыш Түрк кагандыгынын кулашы. Чечим: Барсбек — 710–711-жж., кагандыктын кулашы — 744-ж., уйгурлардын талкаланышы — 840-ж. Жообу: Б → В → А.

Көп кетирилүүчү каталар

• 744-жылды (Экинчи Чыгыш Түрк кагандыгынын кулашы) жана 840-жылды (Уйгур кагандыгынын талкаланышы) чаташтыруу.
• Капаган каганды кыргыз башкаруучусу деп ойлоо. Ал — түрк каганы, кыргыздардын душманы.
• Калыңды мамлекеттин белгиси деп атоо.

ЖРТда көп суралуучу нерселер

• Ажо титулу, Хягас жөнүндөгү жылбаяндагы мамлекеттин белгилери.
• Барсбек менен Капаган каган, 710–711-жылдардагы салгылашуу.
• 840-жыл: кайсы кагандык кулап, кыргыздар эмнеге ээ болушкан.