Эң байыркы мезгил: таш жана коло доорлору, петроглифтер

Кыргызстандын аймагында адамдар таш доорунда эле жашай баштаган. ЖРТда эмгек куралдары менен чарба кантип өзгөргөнү жана алгачкы жамааттык түзүлүш эмне үчүн ыдыраганы суралат.

Таш доору

• Палеолит (байыркы таш доору): аңчылык жана терүүчүлүк, одоно таш куралдар. Кыргызстандын ар кайсы жеринен, мисалы, түштүктөн, Фергана өрөөнүнөн жана Ысык-Көлдөн конуштар табылган.
• Мезолит (орто таш доору): жаа жана жебе, майда таш куралдар (микролиттер) пайда болгон.
• Неолит (жаңы таш доору): жылмаланган куралдар, карапа идиштер, дыйканчылыктын жана мал чарбасынын башталышы (даярына ээ болуучу чарбадан өндүрүүчү чарбага өтүү — неолит революциясы).

Энеолит жана коло доору

Адамдар адегенде жезди, андан кийин колону (жез менен калайдын эритмеси) эритип алууну үйрөнүшкөн. Металл куралдар эмгек өндүрүмдүүлүгүн кескин жогорулаткан. Ашыкча продукт пайда болуп, аны топтоого жана тартып алууга мүмкүн болгон. Мына ушундан мүлктүк теңсиздик, бай үй-бүлөлөр жана аскер башчылары бөлүнүп чыгып, уруулук жамаат ыдыраган.

Чынжырды эстеп калыңыз: металл куралдар → эмгек өндүрүмдүүлүгүнүн өсүшү → ашыкча продукт → теңсиздик → алгачкы жамааттык түзүлүштүн ыдырашы. ЖРТда дал ушул чынжырдын башы суралат: процессти металл куралдардын пайда болушу баштаган, ал эми теңсиздик жана аскер башчылары анын натыйжалары.

Кыргызстандын аймагында коло доору негизинен Андрон маданияты (б.з.ч. II миң жылдык) менен берилген: коло куралдар жана курал-жарак, жасалгалар, таш тосмолуу көрүстөндөр, мал чарбасы жана дыйканчылык. Түштүктө, Фергана өрөөнүндө Чуст маданияты белгилүү — коло доорунун аягы менен темир доорунун башталышына таандык дыйканчылык маданияты.

Петроглифтер

Петроглифтер — ташка чегилген сүрөттөр. Адамдар табият күчтөрүнө, күнгө, ыйык жаныбарларга табынышып, ушундай таштардын жанында сыйынуучу жайларды жасашкан.

• Саймалуу-Таш — Борбордук Азиядагы эң ири петроглифтер топтому (он миңдеген сүрөттөр), Фергана тоо кыркасында (Жалал-Абад облусу) жайгашкан. Сүрөттөр ар кайсы доорлорго таандык, алардын көбү коло доорунда чегилген.
• Петроглифтер Ысык-Көлдөгү Чолпон-Атада жана Теңир-Тоонун көптөгөн капчыгайларында да бар.

1-мисал

Суроо: коло куралдардын жайылышы менен кайсы натыйжа байланышпайт? А) ашыкча продукттун көбөйүшү; Б) бай үй-бүлөлөрдүн бөлүнүп чыгышы; В) петроглифтердин пайда болушу; Г) аскер башчыларынын ролунун күчөшү. Чечим: А, Б жана Г — «металл → ашыкча продукт → теңсиздик» чынжырынын шакекчелери. Петроглифтер ишенимдер менен байланыштуу, кээ бирлери колодон да эски. Жообу: В.

2-мисал

Суроо: окумуштуулар б.з.ч. II миң жылдыкка таандык коло орок, жасалгаларды жана таш тосмолуу көрүстөндөрдү табышты. Аларды кайсы маданиятка таандык деп айтууга болот? Чечим: коло + б.з.ч. II миң жылдык + Кыргызстандын түндүгү же борбору — Андрон маданияты. Сактар менен усундар — темир доору.

Көп кетирилүүчү каталар

• Теңсиздик металлдан мурда пайда болгон деп эсептөө. ЖРТда себеп катары дал металл каралат.
• Сактарды коло дооруна киргизүү. Сактар — эрте темир доору.
• Саймалуу-Ташты (Фергана тоо кыркасы) башка эстеликтер менен чаташтыруу.

ЖРТда көп суралуучу нерселер

• Алгачкы жамааттык түзүлүш эмне үчүн ыдыраган.
• Андрон маданияты — Кыргызстандын коло доору.
• Саймалуу-Таш кайда жайгашкан, петроглиф деген эмне.