Монголдордон жунгарларга чейин: XIII–XVIII кылымдар

Монголдор басып алгандан кийин Кыргызстандын аймагы Чыңгыз хандын урпактарынын ар кайсы мамлекеттеринин курамына кирген. Бул мезгилде Теңир-Тоо кыргыздары эл катары калыптанып, өз алдынчалык үчүн күрөшкөн.

Монголдордун басып алуусу жана Хайду

• 1210-жылдары Кыргызстандын жерлери Чыңгыз хандын империясына, андан кийин анын уулу Чагатайдын улусуна кирген.
• Үгөдөйдүн небереси Хайду (1269–1301-жылдары бийлеген) Борбордук Азияда иш жүзүндө көз карандысыз мамлекет түзгөн. Ал Масуд-бектин жардамы менен акча жана салык реформаларын жүргүзүп, сооданы колдогон. Ошондуктан анын мамлекетинде салыштырмалуу туруктуулук өкүм сүргөн.

Моголстан

• XIV кылымдын ортосунда Чагатай улусунун чыгыш бөлүгү Моголстан мамлекети болуп калган (Жети-Суу, Теңир-Тоо, Чыгыш Түркстан).
• Тоглук-Темир хан (XIV кылымдын ортосу) букаралары менен бирге исламды кабыл алган.
• Темир (Амир Темир, 1370–1405-жылдары бийлеген) Моголстанга көп жолу жортуул жасап, конуштарды талкалаган, малды айдап, элди туткунга алган, бирок бул өлкөнү багындыра алган эмес.

Темирдин урпактары: Улугбек жана Бабур

• Улугбек — Темирдин небереси, Мавераннахрдын башкаруучусу, улуу астроном. Самаркандда обсерватория курдуруп, жылдыздар каталогун түзгөн. Акын Алишер Навои аны окумуштуу катары даңазалаган.
• Захир ад-Дин Бабур (1483–1530) — Темирдин урпагы, Ферганын башкаруучусу. Анжиянда төрөлгөн, жаштыгы Ош менен да байланыштуу: Сулайман-Тоодо «Бабурдун үйү» деп аталган жай көрсөтүлөт. Ферганадан ажырап, Кабулга кеткен, ал эми 1526-жылы Түндүк Индияны басып алып, Улуу Моголдор империясын негиздеген. «Бабур-наме» аттуу өмүр баянын жазган.

XV–XVI кылымдардагы кыргыздар

• Кыргыз уруулары Теңир-Тоодо биригип, өз мамлекетин түзүүгө умтулушкан.
• Мухаммед-Кыргыз (XVI кылымдын башы) — Теңир-Тоо кыргыздарынын башчысы. Моголдор менен мамилеси өзгөрүп турган: биримдик, биргелешкен жортуулдар, андан кийин душмандык. Моголдордун башкаруучусу Султан Саид аны кыргыздардын эмири деп жарыялап, кийин туткунга алган.

Жунгарлар

• XVII кылымда ойроттордун (калмактардын) Жунгар хандыгы түзүлгөн. Жунгарлар кыргыздарга жана казактарга кол салып, алардын жерлерин басып алышкан. Кыргыздардын бир бөлүгү Жунгарияга айдалып кеткен.
• 1750-жылдары Цин Кытайы Жунгар хандыгын талкалаган. Андан кийин кыргыздар Теңир-Тоодогу жана Ысык-Көл ойдуңундагы өз жерлерине кайтып келе алышкан, алардын элчиликтери Цин менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзгөн.

1-мисал

Суроо: Хайдунун мамлекетинде эмне үчүн салыштырмалуу туруктуулук болгон? Чечим: ал акча жана салык реформаларын жүргүзүп, сооданы колдогон. Жообу: реформалар жана сооданы колдоо.

2-мисал

Суроо: башкаруучу Фергана өрөөнүндө чоңоюп, тактыдан ажырап, Афганистанга кетип, Индияда империя түзгөн. Бул ким жана ал кайсы чыгарманы жазган? Чечим: бул Бабур, «Бабур-наменин» автору.

Көп кетирилүүчү каталар

• Темирди (Амир Темир) Тоглук-Темир (Моголстандын ханы) менен чаташтыруу.
• Моголстанды Темир багындырган деп ойлоо: ал аны эч качан баш ийдире алган эмес.
• Улугбекти (астроном) Бабур (Индиядагы империянын негиздөөчүсү) менен чаташтыруу.

ЖРТда көп суралуучу нерселер

• Хайду менен Масуд-бектин реформалары.
• Тоглук-Темир жана исламдын кабыл алынышы; Темирдин Моголстанга жортуулдары.
• Бабур жана «Бабур-наме», Улугбек жана обсерватория.
• Мухаммед-Кыргыз; жунгарлар менен согуштар.