Түрк кагандыктары, Талас салгылашуусу жана Улуу Жибек жолу

VI–X кылымдарда азыркы Кыргызстандын аймагы бири-бирин алмаштырган бир нече түрк мамлекетинин курамына кирген. Ал аркылуу Улуу Жибек жолунун кербендери өткөн.

Түрк кагандыгы

• VI кылымда түрктөр жуан-жуандар менен согушуп, аларды жеңишкен. Жеңишке аскердин жаңы түрү — темир соот-жабдык менен корголгон оор атчан аскер жардам берген.
• 552-жылы Түрк кагандыгы түзүлгөн (башкаруучусу — каган). Батыш жерлерин Истеми башкарган.
• Башкаруучу тукумдун ичиндеги бийлик үчүн ич ара күрөштөрдөн улам VII кылымдын башында кагандык Чыгыш жана Батыш кагандыктарга бөлүнүп кеткен.

Кыргызстандын аймагына кимдер ээлик кылган

Ырааттуулукту эстеп калыңыз:

1. Батыш Түрк кагандыгы (VII к.). Ордолорунун бири — Чүй өрөөнүндөгү Суяб шаары.
2. Түргөш кагандыгы (VIII кылымдын башынан 766-жылга чейин).
3. Карлук кагандыгы (766-жыл — X к.).
4. Караханий мамлекети (X кылымдын ортосунан; өзүнчө макаланы караңыз).

Чаташтырбаңыз: Уйгур кагандыгы (744–840) Кыргызстандын аймагында эмес, Монголияда болгон. Аны 840-жылы энесай кыргыздары талкалашкан.

Талас салгылашуусу (751-ж.)

• Талас дарыясынын өрөөнүндө араб халифатынын жана Кытайдын Тан империясынын аскерлери кагылышкан. Карлуктар арабдардын тарабына өтүп, кытайлар жеңилген.
• Мааниси: Кытай Борбордук Азиядан чегинген, ал эми Кыргызстандын аймагына акырындап ислам кире баштаган.
• 751 — салгылашуунун датасы, кайсы бир кагандыктын түзүлгөн жылы эмес. ЖРТда аны кагандыктардын даталарынын тизмесине кошуп коюуну жакшы көрүшөт.

Улуу Жибек жолу

• Кытайдан Орто Азияга, Иранга жана Византияга кеткен кербен жолу. Кыргызстандын аймагы аркылуу бир нече тарамы өткөн: Чүй жана Талас өрөөндөрү, Ысык-Көлдүн жээги, Фергана жана Теңир-Тоонун ашуулары аркылуу.
• Жолдун негизги соодагерлери согдулуктар (Согд — Самарканд аймагы) болгон. Алар тилдерди жана кербен жолдорун жакшы билишкен, ошондуктан түрк каганы Истеми Византияга элчиликти согдулук Маниахтын жетекчилиги менен жиберген (VI к.).
• Таш-Рабат кербен сарайы (Нарын облусу) Жибек жолунун тоолуу тарамында турат. Кербенчилер кээде түз өрөөндүн ордуна бийик ашууну тандашкан — мисалы, ал жерде жаан-чачын жана кар азыраак болуп, жол ишенимдүүрөөк болгондуктан.
• Жол менен жибек, аргымактар, татымалдар, ошондой эле диндер (буддизм, несториан христианчылыгы, ислам) жана билимдер тараган.

1-мисал

Суроо: кайсы дата кагандыктын түзүлүшүнө тиешелүү ЭМЕС? А) 552; Б) 744; В) 751; Г) 766. Чечим: 552 — Түрк кагандыгы, 744 — Уйгур кагандыгы, 766 — Карлук кагандыгы. 751 — Талас салгылашуусу. Жообу: В.

2-мисал

Суроо: эмне үчүн түрктөрдүн соода элчиликтерин дал согдулуктар жетектешкен? Чечим: алар Жибек жолунун негизги соодагерлери болуп, жолдорду, тилдерди жана базарларды билишкен. Жообу: кербен жолдорун жана сооданы билгендиктен.

Көп кетирилүүчү каталар

• Ырааттуулукту чаташтыруу: Түргөш кагандыгы Карлук кагандыгынан (766) мурун болгон.
• Талас салгылашуусунда кытайлар жеңген деп ойлоо.
• Түрк кагандыгынын бөлүнүшүнө ич ара талаштар себеп болгонун унутуу.

ЖРТда көп суралуучу нерселер

• Кыргызстандын аймагындагы кагандыктардын ырааттуулугу.
• Талас салгылашуусунун мааниси.
• Согдулуктардын жана Жибек жолунун ролу, түрктөрдүн оор атчан аскери.