Кокон хандыгы жана Кыргызстандын Орусияга кошулушу

XVIII–XIX кылымдарда кыргыздардын көпчүлүк бөлүгү Кокон хандыгынын бийлиги астында калып, андан кийин Орусия империясынын курамына кирген.

Кокон хандыгы

• Хандык XVIII кылымдын башында Фергана өрөөнүндө пайда болгон. XIX кылымда кокондуктар кыргыз жерлеринде чептерди (Пишпек, Токмок жана башкалар) куруп, салык жыйнашкан.
• Кыргыздар кокон зулумуна каршы көтөрүлүштөрдү чыгарышкан. ЖРТдагы суроолордун бири — алардын ырааттуулугу. Белгилүү жетекчилер: Тайлак баатыр (нарындык кыргыздар), Алымбек датка (Ош, түштүк), Байтик баатыр (Чүй өрөөнү; 1862-жылы кокон башкаруучусу Рустам-бекти өлтүргөн).
• Курманжан датка (1811–1907), Алымбектин жесири, Алай кыргыздарын башкарган. Аны «Алайдын ханышасы» деп аташкан.
• XIX кылымдын экинчи жарымында хандыкты тынымсыз элдик көтөрүлүштөр жана кансарайдагы төңкөрүштөр (хандар улам алмашып турган) алсыраткан.
• 1873–1876-жылдардагы Кокон көтөрүлүшү — ири ханга каршы жана колонияга каршы кыймыл, ага көптөгөн кыргыздар катышкан. Анын жетекчилеринин бири Пулат хан деген ат менен хан көтөрүлгөн.

Орусияга кошулуу (1855–1876)

Бул процесс 21 жылга созулуп, эки баскыч менен өткөн.

1. Түндүк Кыргызстан. 1855-жылы Ысык-Көлдөгү бугу уруусунун кыргыздары (манабы Боромбай) Орусиянын карамагына өтүшкөн. 1860-жылдары орус аскерлери Чүй өрөөнүндөгү Кокон чептерин алып, түндүк Орусиянын курамына кирген.
2. Түштүк Кыргызстан. 1876-жылга чейин Орусия Кокон хандыгын сактап турган: ага Улуу Британия жана коңшулар менен мамилени курчутпоо пайдалуу болгон. Түштүк жерлер хандыктын курамында калган. Кокон көтөрүлүшү басылгандан кийин хандык 1876-жылы жоюлуп, анын ордуна Фергана облусу түзүлгөн. Курманжан датка Орусиянын бийлигин кабыл алган.

Административдик бөлүнүш

• 1867-жылы Түркстан генерал-губернаторлугу (борбору — Ташкент) түзүлгөн.
• Кыргызстандын түндүгү Жетисуу облусуна, түштүгү (1876-жылдан) Фергана облусуна кирген.
• Орто Азиянын картасында Кокон хандыгы жок болуп, Фергана облусу бар болсо, демек, карта 1876-жылдан эрте эмес кырдаалды чагылдырат.

1-мисал

Суроо: эмне үчүн Кыргызстандын түштүгү түндүгүнө караганда Орусиянын курамына кечирээк кирген? Чечим: 1876-жылга чейин Орусия геосаясий себептер менен Кокон хандыгын сактап турган, ал эми түштүк анын курамында болгон. Жообу: түштүк хандык 1876-жылы жоюлгандан кийин гана кошулган.

2-мисал

Суроо: кошулуу 1855-жылы башталып, 1876-жылы аяктаса, ал канча жылга созулган? Чечим: 1876 − 1855 = 21 жыл.

Көп кетирилүүчү каталар

• Бүт Кыргызстан бир убакта кошулган деп ойлоо.
• Облустарды чаташтыруу: Жетисуу — түндүк, Фергана — түштүк.
• Алымбек датканы (күйөөсү) жана Курманжан датканы (жубайы, Алайдын башкаруучусу) чаташтыруу.

ЖРТда көп суралуучу нерселер

• Кокон хандыгынын алсырашынын себептери.
• Кокондукка каршы көтөрүлүштөрдүн жетекчилери.
• Кошулуунун баскычтары, 1855 жана 1876-жылдар, 21 жыл.
• Жетисуу жана Фергана облустары, картаны хандыктын жоктугу боюнча даталоо.