Орусия империясынын курамындагы Кыргызстан жана 1916-жылкы көтөрүлүш

1876-жылдан 1917-жылга чейин Кыргызстан Орусия империясынын бир бөлүгү болгон. Бул — колониялык саясаттын жана элдик көтөрүлүштөрдүн мезгили.

Колониялык саясат

• Бийлик аскердик губернаторлордун жана уезд башчыларынын колунда болгон. Жергиликтүү төбөлдөр (манаптар, бийлер) төмөнкү деңгээлде башкарышкан.
• Көчүрүү саясаты: Чүй жана Ысык-Көл өрөөндөрүнүн эң жакшы жерлерине Европалык Орусиядан дыйкандар көчүрүлүп келген. Кыргыздардан жайыттар жана айдоо жерлер тартылып алынган.
• Административдик бөлүнүш жергиликтүү калкты бөлүп-жарып, көзөмөлдү, салык жыйноону жана көчүрүүнү жеңилдеткен, башкача айтканда колониялык бийликти бекемдеген.
• Окуу китептеринде жазылган оң жактары: ич ара согуштардын токтошу, шаарлар менен жолдордун курулушу, сооданын жана дыйканчылыктын өнүгүшү, алгачкы орус-тузем мектептери.

Анжиян көтөрүлүшү (1898)

Мадали Дүкчү эшен (1858–1898) Анжиянда падышачылыктын колониялык саясатына каршы көтөрүлүштү жетектеген. Ага түштүк кыргыздары да катышкан. Көтөрүлүш басылып, жетекчилери өлүм жазасына тартылган.

Заманачылар

Ойчул акындар Калыгул Бай уулу, Арстанбек Буйлаш уулу, кийинчерээк Молдо Кылыч — заманачылар. Алар ырларында дүйнөнүн туруксуздугу жөнүндө ойлонуп, өтүп бараткан мурдагы турмушту сагынып, элге оор заман келерин алдын ала айтышкан.

1916-жылкы көтөрүлүш (Үркүн)

• Себептери: жерлердин тартылып алынышы, көчүрүү саясаты, салыктардын жана алым-салыктардын көбөйүшү, Биринчи дүйнөлүк согуштун оорчулуктары.
• Шылтоосу: падыша Николай IIнин 1916-жылдын 25-июнундагы жергиликтүү эркек калкты тылдагы жумуштарга мобилизациялоо («реквизициялоо») жөнүндөгү жарлыгы.
• Көтөрүлүш 1916-жылдын августунда Жети-Сууну жана Кыргызстандын түндүгүн каптаган. Аны аскерлер ырайымсыз басышкан.
• Он миңдеген кыргыздар тоо ашуулары аркылуу Кытайга качып, көбү жолдо каза болгон. Бул качуу Үркүн деп аталат.
• 1917-жылкы революциядан кийин качкындардын бир бөлүгү мекенине кайтып келген.

1-мисал

Суроо: 1916-жылкы көтөрүлүшкө эмне ШЫЛТОО болгон? А) көчүрүү саясаты; Б) тылдагы жумуштарга мобилизациялоо жөнүндөгү жарлык; В) салыктардын өсүшү. Чечим: А жана В — жылдар бою топтолгон себептер. Шылтоо — көтөрүлүш ошондон кийин башталган конкреттүү окуя. Жообу: Б.

2-мисал

Суроо: XX кылымдын башында Кыргызстанды жаңыдан административдик бөлүштүрүүнүн негизги максаты эмне болгон? Чечим: жергиликтүү калкты бөлүп-жаруу, көзөмөл, салык жана көчүрүү. Жообу: падышачылыктын колониялык бийлигин бекемдөө.

Көп кетирилүүчү каталар

• 1916-жылкы көтөрүлүштүн себебин жана шылтоосун чаташтыруу.
• Анжиян көтөрүлүшүн 1916-жылга таандык кылуу. Ал 1898-жылы болгон.
• Заманачыларды революционерлер деп эсептөө. Алар «оор заман» келерин айткан акын-ойчулдар.

ЖРТда көп суралуучу нерселер

• 1916-жылкы көтөрүлүштүн шылтоосу (1916-жылдын 25-июнундагы жарлык).
• Мадали Дүкчү эшен жана 1898-жыл.
• Колониялык башкаруунун максаттары, көчүрүү саясаты.
• Заманачылар: Калыгул, Арстанбек.