«Манас» эпосу, санжыра жана кыргыздардын руханий маданияты

Кыргыздардын руханий маданияты — ЖРТнын маанилүү темасы: «Манас» эпосу, оозеки булактар, акындар жана ойчулдар.

«Манас» эпосу

• Кыргыз элинин баатырдык эпосу, дүйнөдөгү эң көлөмдүү эпостордун бири. Үч бөлүктөн турат: «Манас», «Семетей», «Сейтек» (баатырлардын үч мууну жөнүндө).
• Окуясы: Манас чачырап кеткен кыргыз урууларын бириктирип, элди душмандардан коргойт жана Чоң казатка аттанат. Негизги каармандар: Манастын жубайы Каныкей, акылман кеңешчи Бакай, Манастын шериги Алмамбет (Манастын тарабына өткөн кытай ханзаадасы), уулу Семетей.
• Окумуштуулардын пикиринде, эпостун өзөгү Улуу кыргыз дөөлөтү (IX–X кк.) доорунда калыптанган, бирок анда андан мурунку жана кийинки окуялар да чагылдырылган. Мисалы, айрым изилдөөчүлөр Алмамбеттин прототиби катары хундарга өтүп, кыргыздарды башкарган хань кол башчысы Ли Линди (б.з.ч. I к.) көрүшөт.
• Эпосту айтуучулар — манасчылар. Эң белгилүүлөрү: Сагымбай Орозбаков жана Саякбай Каралаев; алардын варианттары жазылып алынып, басылып чыккан.
• Алгачкы жазууларды XIX кылымда казак окумуштуусу Чокан Валиханов жана Вильгельм Радлов жасашкан.
• 1995-жылы «Манас» эпосунун 1000 жылдыгы кеңири белгиленген. Эпикалык үчилтик ЮНЕСКОнун материалдык эмес маданий мурастарынын тизмесине киргизилген.
• «Манас» — кыргыздардын тарыхы боюнча оозеки булак: ал үрп-адаттар, согуш өнөрү, курал-жарак, коңшулар менен мамилелер жөнүндө баяндайт.

Санжыра

Санжыра — элдин жана уруулардын келип чыгышы жөнүндөгү теги баяндары. Ал оозеки түрдө берилип келген, ошондуктан оозеки тарыхый булак болуп саналат. Санжыра аркылуу элдин уруулук курамы изилденет.

Жазма эстеликтер

• Энесай руна жазуулары (эпитафиялар).
• Жусуп Баласагындын «Кутадгу билиги» жана Махмуд Кашгаринин «Диван лугат ат-түрк» эмгеги (XI к.).

Акындар жана ойчулдар

• Заманачылар Калыгул Бай уулу жана Арстанбек Буйлаш уулу (XIX к.) — дүйнөнүн туруксуздугу жана оор заман жөнүндө.
• Токтогул Сатылганов (1864–1933) — улуу акын-демократ.
• Тоголок Молдо — насаат ырлардын жана дастандардын автору, акын.
• Чыңгыз Айтматов (1928–2008) — дүйнөгө белгилүү жазуучу.

1-мисал

Суроо: «Манас» эпосу булактардын кайсы түрүнө кирет? А) заттык; Б) оозеки; В) жазма. Чечим: эпос кылымдар бою айтуучулар аркылуу оозеки берилип келген. Жообу: Б.

2-мисал

Суроо: эпосто ал калыптанганга чейин эле болуп өткөн окуялар чагылдырылган. Бул кантип болушу мүмкүн? Чечим: эпос кылымдар бою калыптанып, айтуучулар анда ар кайсы доорлордун эскерүүлөрүн бириктиришкен. Ошондуктан анда байыркы окуялардын да изи бар (мисалы, Алмамбеттин элеси).

Көп кетирилүүчү каталар

• «Манасты» жазма булак деп эсептөө.
• Үчилтиктин бөлүктөрүн жана алардын ырааттуулугун чаташтыруу: Манас → Семетей → Сейтек.
• Заманачыларды манасчылар менен чаташтыруу.

ЖРТда көп суралуучу нерселер

• Эпостун калыптанган мезгили, Алмамбеттин прототиби.
• Санжыра жана эпос — оозеки булактар.
• Белгилүү манасчылар, заманачылар.